Kan keessan itti dabalaa
Ammatti asitti homaa hin jiru — jalqaba maxxansaa.

Hojii guyyaa guyyaa keessaniif hiriyyaa deemsa walsimu argachuu

Onkoloolessa 12, 2026

Adeemsa deemsa wal irraa hin cinne hundeessuun fayyaa qaamaa fi ifa sammuu fooyyessuuf karaalee dhaqqabamaa ta’an keessaa isa tokkodha. Miillaan deemuun kophummaa fi jijjiirama kan kennu yoo ta’u, namoonni baay’een hiriyyaa qabaachuun muuxannoo sanatti itti gaafatamummaa, kaka’umsaa fi walitti dhufeenya hawaasummaa akka dabalu argatu. Haa taʼu malee, hiriyaa gaaʼelaa sirrii taʼe argachuun yeroo hunda salphaa miti. Saffisni, sagantaa ykn namummaan wal hin simne, deemsa nama haaromsu gara hojii manaatti jijjiiruu dandaʼa. Qajeelfamni kun tooftaalee qabatamaa hiriyyaa deemsa walsimsiisu adda baasuu fi kunuunsuuf gargaaran qorata, hojiin guyyaa guyyaa kee qaama lamaanitti gammachiisaa fi itti fufiinsa akka ta’u mirkaneessa.

Filannoo Deemsa Ofii Madaaluu

Hiriyaa gaa’elaa barbaaduu dura, nama deemtu irraa maal akka si barbaachisu hubachuun barbaachisaadha. Walsimsiisuun of beekuu irraa eegala. Galma kee isa jalqabaa deemsaaf qabdu ilaali. Fayyaa onnee fi ujummoolee dhiigaa fooyyessuuf sochii qaamaa saffisaa fi erobiik barbaadda moo, dhiphina sammuu hir'isuuf boqonnaa malee deemuun filatta? Galmoonni kunniin gosa michoota adda addaa barbaadu. Namni shaakala gidduu cimina guddaa qabu barbaadu, nama yeroo hunda deemu garmalee suuta jedhee kan argatu siʼa taʼu, namni yeroo hunda deemu immoo atileeti tokkoon akka ariifate itti dhagaʼamuu dandaʼa.

Itti aansuudhaan sagantaa kee madaali. Hojii dura ganama barii, yeroo boqonnaa laaqanaa ykn galgala irbaata booda deemtaa? Amala ijaaruuf walsimachuun furtuudha, kanaaf yeroo baay’ee siif amanamaa ta’e adda baafadhu. Sagantaan kee sababa hojii ykn waadaa maatiitiin yeroo baay’ee kan jijjiiramu yoo ta’e, hiriyaa walqixaa kan jijjiiramu ykn nama darbee darbee haquuf mijataa ta’e si barbaachisuu danda’a. Danqaalee mataa keetii hubachuun hiriyoota ta’uu danda’an kanneen argama walfakkaataa qooddatan calaluudhaaf si gargaara, kunis sadarkaa jalqabaa walta’iinsaa irratti waldhabdee hir’isa.

Dhumarratti, akkaataa itti wal qunnamtan ilaalaa. Namoonni tokko tokko yeroo deemsaatti bal’inaan waliin haasa’uun, yeroo sanatti oduu qabachuuf ykn yaada irratti mari’achuuf itti fayyadamu. Kaan immoo callisuu ykn haasawa xiqqaa taʼe kan filatan siʼa taʼu, deemsa sana akka yeroo itti yaadanitti fayyadamu. Filannoo kee beekuun nama fedhii callisaa kabaju ykn sadarkaa marii wal fakkaatutti gammadu argachuuf si gargaara. Of madaaluun jalqabaa kun yeroo kan qusatu yoo ta’u, boodarra hubannoo dogoggoraa akka hin uumamne taasisa.

Hawaasa Keessan Keessatti Michuu Ta'uu Danda'an Adda Baasuun

Fedhii kee erga ibsitee booda, naannoo namoonni duraanuu fedhii walfakkaataa qaban keessatti hiriyoota ta’uu danda’an barbaadi. Giddu-galli hawaasaa naannoo, paarkiiwwanii fi manneen kitaabaa yeroo baay’ee gareewwan miilaan deeman keessummeessuu ykn gabatee beeksisa namoonni dhuunfaa hiriyyoota barbaadan qabu. Bakkeewwan kun bu’a qabeessa kan ta’an, hirmaattonni duraanuu sochii qaamaa fi hirmaannaa hawaasaa irratti waan xiyyeeffataniif.

Bakki hojii hiriyyoota miilaan deemaniifis madda gaarii ta’uu danda’u. Yeroo baayyee hiriyyoonni hojii sagantaa fi yeroo boqonnaa walfakkaataa waan qabaniif qindoomina salphaa taasisa. Waajjirri keessan sagantaa fayyaa gaarii yoo qabaate, hojjettoota miilaan deemuuf fedhii qaban gidduutti walitti dhufeenya uumuuf duraanuu haala mijeessuu danda’a. Sagantaan idilee yoo hin jiraannellee, yeroo laaqanaatti nama wajjin hojjettu akka si waliin deemtu affeeruun qofti, walsimsiisaa qorachuuf karaa dhiibbaa xiqqaa taʼuu dandaʼa. Haalli hojii waliinii jalqaba haasawa uumamaa kan kennu yoo ta’u, qaamni lamaan danqaa yeroo hirmaate akka hubatan taasisa.

Waltajjiiwwan dijitaalaa filannoo hojiirra ooluu danda’u kan biraati. Magaalonni hedduun garee hawaasa naannoo miidiyaa hawaasaa ykn appii addaa namoonni waa’ee amala deemsa isaanii itti maxxansan qabu. TodayMap barreeffamoota akkasii kaartaa kallattiin bilisaa irratti agarsiisa, namoota dhuunfaa dhiyoo jiran kanneen dammaqinaan hiriyaa barbaadan arguuf si dandeessisa. Haalli ijaan mul’atu kun namoota naannoo kee jiran adda baasuuf si gargaaruu danda’a, kunis yeroo imala wal arguuf hir’isa. Yeroo waltajjiiwwan toora interneetii fayyadamtan, walsimsiisaa walsimsiisu hawwachuuf piroofaayilii keessan ykn ergaawwan jalqabaa keessatti waan isin irraa eegdan ifa ta'aa.

Walsimsiisaa Deemsa Yaaliin Madaaluu

Yeroo jalqabaaf nama tokko waliin wal arguun rakkisaa ta’uu danda’a, kanaaf walsimsiisaa gahumsaan madaaluuf walqunnamtii jalqabaa kee caaseffadhu. Deemsa gabaabaa fi of kennuu gadi aanaa qabuun jalqabi. Daqiiqaa kudha shan hanga digdamaa deemuun saffisa, akkaataa haasawa, fi waliigala vibe madaaluuf gahaadha, osoo qaama kamiyyuu hin dhiphisin. Bakka giddu galeessa hin taane kan salphaatti dhaqqabamu filadhu, kan akka paarkii ummataa ykn daandii naannoo tasgabbaa’aa.

Yeroo deemsa yaalii kanaatti, hiriyaan kee ta’uu danda’u akkamitti rakkoolee xixiqqoo akka qabatu xiyyeeffannoo kenni. Haala qilleensaa, teessuma lafaa ykn saʼaatii guyyaa ni komatu? Yeroo baayyee ilaalchi gaariin lakkoofsa tarkaanfii walsimsiisuu caalaa barbaachisaa dha. Dandeettii dhaggeeffachuu isaanii ilaali. Yaada kee irratti ni bobba’u moo haasawa irratti ol’aantummaa qabu? Hiriyoonni deemsa gaariin yeroo baay’ee haasa’uu fi dhaggeeffachuu madaaluun namoota dhuunfaa lamaan kanaaf sirba mijataa uuma.

Walgahii jalqabaa kana irrattis waa’ee loojistikii irratti mari’achuun ni gargaara. Waa’ee saffisa deemsa isaanii isa idilee, karaa filatamoo fi akkaataa addaan ciccituu itti qaban gaafadhu. Namoonni tokko tokko karaa dhaabbataa yoo filatan, kaan immoo adda addaa ni jaallatu. Gariin buna dhuguuf dhaabachuu kan barbaadan siʼa taʼu, kaan immoo sochii isaanii itti fufuu filatu. Filannoowwan kana dafanii qulqulleessuun waan nama ajaa’ibu irraa fagaachuuf gargaara. Miillaan deemsi jalqabaa uumamaa fi gammachiisaa yoo sitti dhagaʼame, amala kana cimsuuf yeroo muraasa booda deemsa lammaffaa beellama. Yoo dirqisiifamuu ykn wal hin simne sitti dhaga’ame, yeroo qaamolee lamaan kabajuuf walgahii dabalataa safuudhaan diduu.

Eeggannoo fi Daangaa Ifa Ta'e Diriirsuu

Erga hiriyaa walsimsiisu adda baastee booda, hojii idilee sana eeguuf ejjennoo ifa ta’e hundeessi. Irra deddeebiin deemsa keessan irratti mari’adhaa. Guyyaa guyyaan, torbanitti al sadii moo yeroo haalli qilleensaa hayyamu qofa ni wal argitu? Sagantaa tokko irratti waliigaluun qaamoleen lamaan guyyaa isaanii karoorfachuuf kan gargaaru yoo ta’u, carraa daqiiqaa dhumaa irratti haquu hir’isa. Namni tokko haala jijjiiramuu danda’u yoo barbaade, inni kaan immoo haala kanaan waan irraa eegamu akka sirreessuu danda’uuf kana dursitee himi.

Haquu akkamitti akka ilaaltu murteessii. Jireenyi ni ta’a, taateewwan hin eegamnes nama tokko akka hin deemne dhorkuu danda’u. Pirootokoolii salphaa irratti walii galuu, kan akka yoo danda’ame yoo xiqqaate sa’aatii tokko dursanii wal beeksisuu. Kabajni kun namni inni kaan akka tuffatame itti hin dhagaʼamin sagantaa isaa akka sirreessuu isa dandeessisa. Walsimachuun bu’uura walta’iinsa deemsa milkaa’aa waan ta’eef, haquu amala gochuu irraa fagaadhaa.

Yeroo deemsi keessan itti dheeratu ilaalaa. Namoonni tokko tokko deemsa gabaabaa fi yeroo baayʼee deemuu kan filatan siʼa taʼu, kaan immoo yeroo dheeraa fi yeroo baayʼee hin deemne ni gammadu. Yeroo idilee sagantaa lamaan wajjin walsimu irratti walii galuu. Namni tokko darbee darbee deemsa dheeressuu yoo barbaade, kana akkamitti akka to’atan irratti mari’adhaa. Fakkeenyaaf, deemsi guddaan gabaabaa akka taʼu walii galuu dandeessa, garuu yoo qaamni lamaan fedhii qabaate yeroo dabalataa hayyamta. Daangaan ifa ta’e aarii kan ittisu yoo ta’u, namoonni lamaan yeroon isaanii akka kabajame akka itti dhaga’amu taasisa.

Garaagarummaa Waqtii fi Aadaa Madaqsuu

Amalli deemsa yeroo fi aadaa naannoo irratti hundaa’uun garaagarummaa guddaa qabaachuu danda’a. Biyyoota hedduu keessatti deemsa ilaalchisee aadaan garaagarummaa qaba. Fakkeenyaaf, aadaa tokko tokko keessatti deemsi adda durummaan sochii qaamaa gochuuf kophaa ta’ee kan hojjetamu yoo ta’u, kaan keessatti ammoo taatee hawaasummaa haasawaafi walqunnamtii hawaasaa of keessaa qabuudha. Nuances aadaa kana hubachuun hiriyyaa ati ejjennoo kee wajjin walsimu argachuuf si gargaaruu danda’a.

Jijjiiramni waqtii adeemsa deemsa irrattis dhiibbaa qaba. Haala qilleensaa qorraa ta’e keessatti ji’oonni qorraa sirreeffama kan akka uffata ho’aa uffachuu, sa’aatii ifa guyyaa deemuun ykn filannoo mana keessaa kan akka suuqiiwwan gurguddoo filachuu barbaadu ta’a. Jijjiirama waqtii akkamitti akka qabattan irratti mari’adhaa. Haala qilleensaa hamaa taʼetti deemuun kee itti fuftaa moo boqonnaa fudhatta? Bal’ina kana irratti dursanii waliigaluun yeroo haalli jijjiiramu hubannoo dogoggoraa akka hin uumamne taasisa. Fakkeenyaaf, hiriyaan gaa’elaa tokko yeroo rooba mana keessaa deemuu yoo filate, inni kaan immoo haala qilleensaa osoo hin ilaalin ala deemuu yoo jaallatu, yeroo haala hamaa ta’etti adda ba’uuf araarama gochuu ykn walii galuu si barbaachisuu danda’a.

Naannolee ho’a garmalee qaban keessatti yeroon deemsa gara ganama barii ykn galgala gara boodaatti ce’uu danda’a. Jijjiirama kana akka keessummeessuuf sagantaa kee sirreessuuf fedhii qabaadhu. Yeroo ce’umsa kana keessatti walqunnamtiin furtuudha. Qophiin amma jiru ammallee lamaan keessaniif akka hojjetu mirkaneessuuf yeroo hunda hiriyaa gaa’elaa keessan waliin ilaalaa. Madaqfamuun walta’iinsa kan cimsu yoo ta’u, waggaa guutuu walsimannaa eeguuf gargaara.

Walsimannaa Yeroo Dheeraa Eeguu

Akkaataa deemsa deemsa gochuun carraaqqii itti fufiinsa qabuu fi wal kabajuu gaafata. Milkaa’ina xixiqqoo waliin kabajuu, kan akka ji’a tokkoof deemsa wal irraa hin cinne xumuruu ykn galma fageenya murtaa’e tokko irra ga’uu. Cimsi gaariin kaka’umsa eeguu fi walitti dhufeenya hiriyoota gidduu jiru cimsa. Sochii qaamaa salphaan kan akka deemsa gaarii taʼe beeksisuu ykn booda nyaata salphaa fayya qabeessa taʼe nyaachuu muuxannoo sana guddisuu dandaʼa.

Waldhabdeen yoo uumame hatattamaa fi kabajaan furmaata itti kenni. Saffisa, karaa ykn yeroo ilaalchisee hubannoon dogoggoraa yoo furmaata hin arganne kuufamuu dandaʼa. Haasawa gabaabaa gochuun waan irraa eegamu qulqulleessuu fi furmaata qaama lamaaniif hojjetu argachuu. Dhimmoonni xixiqqoo akka babal’atan gochuu irraa of qusadhaa, sababiin isaas aarii fi dhuma irratti walta’iinsi sun akka diigamu gochuu danda’a.

Dhumarratti jijjiiramaaf banaa ta’aa. Haalli jireenya keetii akkuma jijjiiramaa deemuun fedhiin deemsa kee jijjiiramuu dandaʼa. Sagantaa kee sirreessuu, saffisa kee jijjiiruu ykn illee hiriyaa haaraa argachuu si barbaachisa taʼa, yoo inni amma qabdu irraa fagaate ykn hojii isaanii yoo jijjiire. Ce’umsa kana haala jijjiiramaa fi galataan itti dhiyaadhu. Walta’iinsi deemsa milkaa’aan wal kabajuu, walqunnamtii ifa ta’e, fi fayyaa fi nageenyaaf of kennuu waliinii irratti ijaarama.

Goolaba

Hiriyaa deemsa walsimu argachuun itti gaafatamummaa fi walqunnamtii hawaasummaa dabaluudhaan hojii guyyaa guyyaa kee guddisa. Filannoo mataa keetii madaaluudhaan, hawaasa kee keessatti hiriyoota ta’uu danda’an adda baasuudhaan, fi ejjennoo ifa ta’e hundeessuun, amala deemsa itti fufiinsa qabuu fi gammachiisaa uumuu dandeessa. Walsimsiisuun waa’ee lakkoofsa tarkaanfii walsimsiisuu qofa osoo hin taane waan caalu akka ta’e yaadadhu; sagantaa, akkaataa walqunnamtii fi ilaalcha walsimannaaf qaban walsimsiisuu kan dabalatudha. Obsaa fi qunnamtii ifa ta’een, hiriyaa galma kee deggeruu fi deemsa qaama guyyaa kee badhaasa qabu taasisu argachuu dandeessa.

Qajeelfama